گزارش تحلیلی وضعیت صنعت کنسرو ماهی

صنعت کنسرو ماهی به دلیل اشتغال زایی قابل توجه و تولید محصولی سالم و مغذي با ماندگاري بالا و دسترسی آسان و نقش اساسی آن در تأمین امنیت غذایی جامعه بویژه اقشار متوسط به پایین و نیز اهمیت استراتژیک آن به عنوان ذخایر مراکز نظامی و امدادي در مواقع بحران از جمله جنگ و بلایاي طبیعی، باید به صورت ویژه مورد توجه و حمایت قرار گردد. به دلیل چالش ها و مشکلات فراروي این صنعت در حال حاضر تنها حدود 20 درصد کارخانجات کنسرو ماهی کشور با ظرفیت حدود یک سوم خود مشغول به فعالیت هستند.

مصرف سرانه ماهی در کشور در مقیاس جهانی بسیار پایین بوده و از این حیث ایران در جایگاه صدم جهان قرار دارد اما مصرف سرانه کنسرو ماهی در کشور در مقیاس جهانی از جایگاه مناسبی برخورداراست به گونه اي که ایران از این حیث در رتبه چهارم جهان قرار می گیرد.

این امر به دلیل طعم خوشایند کنسرو ماهی تون داخلی و کوشش تولیدکنندگان در تولید محصولی متناسب با ذائقه مردم و تنوع بخشی در محصولات ایجاد شده است اما قیمت مناسب کنسرو ماهی را نیز در این میان نباید از نظر دور داشت.

شوربختانه در سال هاي اخیر به دلیل افزایش قیمت مصرف کننده کنسرو ماهی ناشی از افزایش قیمت ماهی تون، تولید و مصرف کنسرو ماهی در کشوراز میزان سالانه حدود 600 میلیون کنسرو به زیر 300 میلیون کنسرو کاهش پیدا کرده است. با مطالعه آمار و اطلاعات موجود می توان دریافت که میزان واردات تون ماهیان ارتباط معناداري با کاهش قیمت ماهی تون صید داخل و در نتیجه کاهش قیمت مصرف کننده کنسرو ماهی تون داشته است. در سالهایی که امکان واردات تون ماهیان با قیمت مناسب فراهم بوده است، قیمت مصرف کننده کنسرو ماهی ثبات داشته و تولید و مصرف این محصول نیز افزایش چشمگیري یافته است.

از آنجا که تراز تجاري صنعت آبزیان کشور در مجموع مثبت می باشد ضروري است که بخشی از ارز آوري این صنعت، به واردات تون ماهیان اختصاص یابد. سامان بخشی کمی و کیفی صید داخلی تون ماهیان از طریق راه اندازي سامانه جامع ردیابی تون ماهیان و توجه ویژه به صادرات کنسرو ماهی نیز در این میان از اهمیت بسزایی برخوردار است. چند راهکار عملیاتی جهت حل بحران صنعت کنسرو ماهی کشور در صفحه انتهائی گزارش مورداشاره قرار گرفته است.

اهمیت صنعت کنسرو ماهی

امروزه صنایع تبدیلی از جمله صنعت کنسروسازي، به دلیل نقش مهم آن در توسعه دو بخش بزرگ اقتصاد یعنی کشاورزي و صنعت، از جایگاه ویژه اي برخوردار می باشد.

اشتغال قابل توجه، توسعه متوازن کشاورزي و صنعت، ک اهش ضایعات، تأمین امنیت غذائی جامعه و ده ها دستاورد مهم دیگر را می توان در زمره موارد اهمیت این صنعت برشمرد. در این میان صنعت کنسـرو مـاهی را بایـد در جایگـاهی ممتـاز قـرار داد چـرا کـه کنسـرو مـاهی یکـی از سـالمترین محصولات صـنایع غـذائی کشـور محسـوب مـی شـود، زیـرا مـاده اولیـه اصـلی ایـن محصـول را مـاهی تشـکیل مـی دهد که همواره از آن تحت عنـوان غـذاي سـلامتی یـاد مـی شـود. همچنـین در فرآینـد تولیـد کنسـرو مـاهی، به دلیل وجود فرآیند حرارتی(استریلیزاسیون)به هیچگونه ماده نگهدارنده اي نیاز نمی باشد.

ماندگاري بالا، قابلیت حمل و نقل آسان و در دسترس بودن در همه شرایط، فارغ از زمان و مکان، از دیگر مزایاي کنسرو ماهی محسوب می شود.

این صنعت از یک سو موجبات توسعه و رونق حلقه پیشین یعنی صید وصیادي را فراهم می سازد و از دیگر سو، با تولید محصولی سالم و مقوي، نقش مهمی در امنیت غذائی و تأمین پروتئین ارزان براي اقشار متوسط به پائین جامعه به عنوان حلقه پسین، ایفا می نماید. اشتغال زایی قابل توجه این صنعت ویژگی بارز دیگري است که اهمیت آن را دو چندان می کند، بویژه از آنجا که بیشتر کارخانجات کنسرو ماهی در مناطق کمتر برخوردار کشور مستقر شده اند.

در کنار همه این ویژگی ها ، نقش استراتژیک کنسرو ماهی(به عنوان ذخایر مراکز نظامی و امدادي ) در مواقع بحرانی از قبیل جنگ و بلایاي طبیعی نیز نباید مورد غفلت واقع شود. اخیراً بحران جهانی بیماري کووید 19 و اهمیت مصرف محصولات کنسروي بویژه کنسرو ماهی که به عنوان یک غذاي کامل می تواند نقش مهمی در تأمین امنیت غذائی جامعه ایفا کند، شایستگی این صنعت را جهت توجه بیشتر و حمایت ویژه به اثبات رساند.

خلاصه آن که ماهی تون مانند ماهی سفید یا ماهی سالمون، یک کالاي لوکس و لاکچري محسوب نمی شود بلکه ماهی تون ضمن ایجاد اشتغال قابل توجهی در مناطق محروم کشور، به مصرف اقشارضعیف جامعه می رسد.

مصرف سرانه

بر اساس برآوردهاي برخی منابع و اطلاعات FAO ، ایران پس از اتحادیه اروپا، آمریکا و کانادا با حدود یک کیلوگرم، بالاترین مصرف سرانه کنسرو ماهی تون را داراست. این رقم براي اتحادیه اروپا ،2/7 ایالت متحده ،1/8 و براي کانادا حدود 5 1/ کیلوگرم است.

آنچانکه ملاحظه می شود سرانه مصرف کنسرو ماهی در ایران به نسبت سرانه مصرف جهانی قابل توجه می باشد و این در حالی است که سرانه مصرف ماهی در کشور حدود نصف سرانه مصرف جهانی است.

بر اساس آمار رسمی، مصرف سرانه ماهی در ایران در سال 1397 حدود 12/1 کیلوگرم بوده است و مصرف سرانه جهانی ماهی در سال 2018 حدود 20/2 کیلوگرم گزارش شده است. آمارهاي تجمیعی FAO نشان می دهد جایگاه ایران در مقدار مصرف سرانه آبزیان رتبه صدم جهان می باشد، این در حالی است که ایران از نظر سرانه مصرف کنسرو ماهی در رتبه چهارم دنیا قرار دارد.

بنابراین نقش صنعت کنسرو ماهی در آشتی دادن ذائقه مردم با مصرف ماهی و در نتیجه افزایش سرانه مصرف ماهی انکار ناپذیر می نماید. یادآور می شود ترویج مصرف ماهی به عنوان جایگزین گوشت قرمز، همواره از اولویت هاي دولت و مورد تأکید وزارت بهداشت و سازمان شیلات ایران بوده است.

بر اساس برآوردهاي موجود در سالهاي 93 تا96 ، سالانه حدود 500 تا 600 میلیون کنسرو ماهی در کشور تولید شده است، اما از سال 97 به بعد به دلیل افزایش قیمت ماهی و در نتیجه افزایش قیمت مصرف کننده کنسرو ماهی، تیراژ تولیدي سیر نزولی یافته و بر اساس تخمین هاي فعلی به زیر 300 میلیون کنسرو در سال کاهش یافته است.

این در حالی است که با توجه به استقبال اکثریت جامعه از طعم کنسرو ماهی تون و نیز اقدامات اثر بخش تولیدکنندگان در ترویج بیشتر مصرف کنسرو ماهی از جمله استفاده از درب آسان باز شو و تنوع بخشی محصولات کنسرو ماهی با طعم هاي مختلف (روغن زیتون، شویدي، فلفلی، سیر و فلفل، لوبیا ماهی و.....) و با عنایت به ظرفیت سازي خوب کشور، امکان تولید بیش از 800 میلیون کنسرو ماهی در کشور دور از دسترس نمی باشد...